Dipnot

Giriş

Tıpta en temel hukuk kavramlarından biri bilgilendirilmiş onam (aydınlatılmış rıza) kavramıdır. Her hekimin günlük pratiğinde karşılaştığı bu süreç, çoğu zaman “form imzalatmak” ile eş tutulsa da aslında çok daha geniş bir anlam taşır. Hukuken ve etik açıdan, hasta tedaviye karar verirken yeterli bilgiye sahip olmalı ve özgür iradesiyle seçim yapabilmelidir.

Bu yazıda, hekimlere yönelik pratik bir bakış açısıyla bilgilendirilmiş onamın temel ilkelerini, dikkat edilmesi gereken noktaları ve en sık yapılan hataları ele alacağız.

1. Bilgilendirilmiş Onam Nedir?

Bilgilendirilmiş onam, hastaya uygulanacak tıbbi girişim hakkında anlaşılır ve yeterli bilgi verilmesi, hastanın sorularını sorması ve özgür iradesiyle kabul etmesi sürecidir. Aydınlatılmış onamın hukuken ve etik açıdan kabul edilebilir olması için şu üç temel unsura mutlak suretle sahip olması gereklidir.

Temel unsurları:

• Bilgilendirme → Tanı, uygulanacak girişim, riskler, olası komplikasyonlar, alternatif yöntemler.
• Anlaşılabilirlik → Hastanın eğitim ve kültür düzeyine uygun tıbbi terminolojiden arındırılmış bir dil.
• Gönüllülük → Baskı veya yönlendirme olmaksızın karar verme. Hastaya alternatif tedavi yöntemleri varsa mutlaka anlatılmalı, bunun yanında tedavi olmaması durumunda karşılaşacağı riskler küçümsenmeden veyahut abartılmadan açıkça anlatılmalıdır.

2. Hekimler İçin Hukuki Dayanak

Türk Tabipleri Birliği Hekimlik Meslek Etiği Kuralları ve Hasta Hakları Yönetmeliği, onamı zorunlu kılar.

• Yargıtay kararlarında da “aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi”, malpraktis davalarında hekimin sorumluluğunu artıran en önemli unsur olarak kabul edilmektedir. Hatta yargı kararları incelendiğinde sadece aydınlatılmış onam formunun imzalanmış olması değil, hastanın hekim tarafından sözel olarak bilgilendirilmesi, uygulanacak tetkik ve tedavi ile ilgili hastaya bilgi verilmiş olması gereklidir.

3. Pratikte Dikkat Edilecek Noktalar

• Form tek başına yeterli değildir → Sözlü bilgilendirme mutlaka yapılmalı. Hastanın tedavi sürecini yeterli düzeyde anlamış olması sağlanmalıdır.
• Alternatif tedavi yolları belirtilmeli → Örn: laparoskopik vs. açık cerrahi ya da medikal tedavi seçenekleri
• Riskler açıkça anlatılmalı → Sık görülen ve ciddi sonuç doğurabilecek komplikasyonlar mutlaka açıklanmalı. Örn: laparoskopik başlanan bir ameliyatın açık cerrahiye dönme olasılığı olduğu, komplikasyon gelişirse bunun yönetimi sırasında yatış süresinin uzayacağı vb.
• Hastanın soruları dinlenmeli → Tek yönlü değil, diyalog şeklinde olmalı. Bu nedenle hastaya yeterli süre mutlaka ayırılmalı.
• Kaydın önemi → Yapılan bilgilendirme mutlaka dosyaya yazılmalı. Hatta hastalara sözel bilgilendirme yapıldıktan sonra onam formuna matbu bir şekilde “Okudum, anladım, onaylıyorum” yerine “Doktorum tarafından yazılı ve sözlü bilgilendirme yapıldı, anladım, onaylıyorum” gibi bir ifadenin yazılmasının hukuken koruyucu olacağı kanaatindeyim.

4. En Sık Yapılan Hatalar

• Onamı “sadece imza almak” gibi görmek.
• Hastaya tıbbi terimlerle, anlaşılmayan ifadelerle bilgi vermek. Mutlaka hastanın anlayacağı sadeleştirilmiş ve tıbbi terimlerden uzak ifadeler kullanmak.
• Riskleri küçümseyerek aktarmak. Gelişebilecek en basit komplikasyon bile anlatılmalı, riskleri küçümsemek yerine komplikasyon gelişmesi durumunda bu komplikasyonun yönetilebileceği ile ilgili güven duygusu oluşturmalı.
• Acil olmayan durumlarda hastaya yeterli düşünme süresi vermemek.
• Onam formunu kopyala-yapıştır ile standart doldurmak.

5. Acil Durumlarda Onam

Hayati tehlike içeren ve bilinci kapalı hastalarda rıza aranmaz, hekim doğrudan müdahale edebilir. Ancak bu durum tıbbi kayıtlarla açıkça belgelenmelidir. Böyle bir durumla karşılaşıldığı zaman tek bir kişinin onayı yerine en az iki ya da üç kişiden oluşan bir ekip tarafından durumun imza karşılığı tutanak altına alınması daha mantıklı bir seçenek olarak ön plana çıkmaktadır.

6. Pratik İpuçları (Hekimler İçin Mini Kontrol Listesi)

✔️ Hastayı işlem öncesi kendi cümlelerinle bilgilendir.
✔️ Mutlaka risk ve alternatif tedavileri söyle.
✔️ Sorularını yanıtla, emin olmadığın konuyu araştıracağını söyle.
✔️ Anlattıklarını kısaca dosyaya kaydet.
✔️ İmza alınan formu dosyada sakla.

Sonuç

Bilgilendirilmiş onam, sadece bir formalite değil, hekimin en güçlü koruma kalkanıdır. Hastanın bilgilendirilmesi ve onamının alınması, etik, hukuki ve mesleki açıdan güvenli hekimlik için vazgeçilmezdir.

Unutmayalım: Hastaya ayrılan 5 dakikalık bilgilendirme, yıllarca sürebilecek bir dava sürecini önleyebilir.

Not

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez.